Przejdź do treści 
Alimenty między byłymi małżonkami są instytucją znacznie rzadziej analizowaną niż alimenty na dzieci, choć ich zakres i warunki zasądzenia mają kolosalne znaczenie finansowe dla obojga byłych partnerów. Zasady ustalania tych alimentów są całkowicie inne niż przy alimentach na dzieci i zależą przede wszystkim od tego, jak sąd orzekł kwestię winy za rozkład małżeństwa.
Na czym polega obowiązek alimentacyjny między byłymi małżonkami
Obowiązek alimentacyjny między małżonkami nie wygasa automatycznie z chwilą uprawomocnienia wyroku rozwodowego. Art. 60 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przewiduje, że były małżonek może żądać alimentów od drugiego byłego małżonka, jeśli spełnione są określone przesłanki. Przesłanki te różnią się istotnie w zależności od tego, czy w wyroku orzeczono winę jednego z małżonków, czy sprawę zakończono bez ustalania winy lub stwierdzono winę obojga. Zrozumienie tej różnicy jest kluczowe dla oceny, jakie prawa przysługują każdemu z byłych małżonków po zakończeniu postępowania.
Obowiązek alimentacyjny między byłymi małżonkami ma charakter pomocniczy względem innych źródeł utrzymania i nie jest bezterminowy w każdym przypadku. Uprawnienie do alimentów nie jest dziedziczone: wygasa ze śmiercią zobowiązanego lub uprawnionego i nie może być dochodzone przez ich następców prawnych. Zawarcie przez uprawnionego nowego małżeństwa automatycznie i definitywnie znosi jego prawo do alimentów od poprzedniego małżonka, niezależnie od tego, jaki reżim alimentacyjny obowiązywał. Formalny związek partnerski lub faktyczne wspólne zamieszkanie z nową osobą nie wywołuje takiego skutku z mocy samego prawa, choć może być argumentem sądu przy ocenie sytuacji majątkowej uprawnionego.
Kiedy niewinny małżonek może żądać alimentów przy pogorszeniu sytuacji materialnej
Przy wyłącznej winie jednego z małżonków niewinny ma prawo żądać alimentów na szerszych zasadach, bez konieczności wykazywania stanu niedostatku. Wystarczy wykazać, że rozwód spowodował istotne pogorszenie jego sytuacji materialnej w porównaniu z sytuacją istniejącą w trakcie małżeństwa. Istotne pogorszenie nie oznacza, że uprawniony musi żyć poniżej minimum egzystencji, lecz jedynie że standard życia po rozwodzie jest wyraźnie niższy niż w trakcie małżeństwa, co jest możliwe nawet wtedy, gdy uprawniony zarabia i zaspokaja swoje podstawowe potrzeby.
Przykładem jest sytuacja, w której jeden z małżonków przez całe małżeństwo nie pracował zawodowo lub pracował w niepełnym wymiarze, zajmując się domem i dziećmi, podczas gdy drugi osiągał wysokie dochody. Po rozwodzie uprawniony wraca na rynek pracy po wieloletniej przerwie, uzyskuje dochody wyraźnie niższe od tych, do jakich był przyzwyczajony w trakcie małżeństwa, i jednocześnie nie jest w stanie natychmiast podnieść swoich zarobków ze względu na zdezaktualizowane kwalifikacje. W takiej sytuacji różnica między poprzednim standardem życia a obecnym może uzasadniać żądanie alimentów, nawet jeśli uprawniony nie żyje w niedostatku.
Sąd przy ocenie istotnego pogorszenia sytuacji materialnej bierze pod uwagę dochody i możliwości zarobkowe obu stron, zgromadzony majątek, wydatki związane z wychowaniem dzieci pozostałych pod opieką uprawnionego oraz ogólną sytuację życiową. Wysokość alimentów zasądzanych w tym trybie może być znaczna, szczególnie gdy zobowiązany osiągał przez lata bardzo wysokie dochody i różnica między stopą życiową obu stron jest wyraźna. Obowiązek alimentacyjny przy wyłącznej winie jednego z małżonków nie jest też ograniczony terminem pięcioletnim, co odróżnia go od reżimu obowiązującego przy braku winy.
Kiedy alimentów można żądać wyłącznie w stanie niedostatku
Przy braku orzeczenia o winie lub przy współwinie obojga małżonków były małżonek może żądać alimentów wyłącznie w stanie niedostatku, a obowiązek ten wygasa po upływie pięciu lat od uprawomocnienia wyroku rozwodowego. Niedostatek oznacza niemożność zaspokojenia usprawiedliwionych potrzeb własnych z posiadanego majątku i dochodów, co jest progiem znacznie wyższym niż samo pogorszenie standardu życia. Stan niedostatku musi być wykazany przez uprawnionego i udowodniony w postępowaniu sądowym, bo sąd nie zasądzi alimentów tylko na podstawie ogólnego stwierdzenia trudnej sytuacji finansowej. Pięcioletni termin biegnie od uprawomocnienia wyroku i po jego upływie prawo do alimentów wygasa definitywnie, bez możliwości jego przedłużenia nawet w drodze orzeczenia sądu.
Jak sąd ustala wysokość alimentów między byłymi małżonkami
Wysokość alimentów między byłymi małżonkami ustala się przez porównanie usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego z możliwościami majątkowymi i zarobkowymi zobowiązanego. Sąd bierze pod uwagę dochody z zatrudnienia, z działalności gospodarczej, z majątku oraz inne źródła utrzymania obu stron. Nie tylko faktyczne dochody zobowiązanego są miarodajne, ale też jego możliwości zarobkowe, co oznacza, że celowe unikanie pracy lub zaniżanie dochodów nie obniży automatycznie należnych alimentów. Sąd może przyjąć jako punkt odniesienia dochody, jakie zobowiązany mógłby osiągać przy pełnym wykorzystaniu swoich kwalifikacji i możliwości zdrowotnych.
Alimenty na byłego małżonka mogą być zasądzone w formie regularnych świadczeń miesięcznych lub jednorazowej spłaty, jeśli okoliczności na to pozwalają i obie strony wyrażają zgodę na takie rozwiązanie. Jednorazowa spłata jest korzystna dla zobowiązanego, bo definitywnie kończy obowiązek alimentacyjny, choć wymaga wypłaty większej sumy z góry. Przy regularnych świadczeniach miesięcznych każda ze stron może żądać zmiany wysokości alimentów, jeśli nastąpiła istotna zmiana stosunków, np. zmiana dochodów zobowiązanego lub zmiana potrzeb uprawnionego.
Jak długo trwa obowiązek alimentacyjny po rozwodzie
Czas trwania obowiązku alimentacyjnego między byłymi małżonkami zależy od trybu, w jakim zostały zasądzone. Przy alimentach zasądzonych na podstawie istotnego pogorszenia sytuacji materialnej małżonka niewinnego obowiązek alimentacyjny nie jest ograniczony żadnym ustawowym terminem i trwa tak długo, jak długo utrzymują się przesłanki jego istnienia. Może wygasnąć, jeśli uprawniony odbuduje swoją sytuację materialną, zawrze nowe małżeństwo lub jeśli sąd uzna, że zobowiązany nie jest już w stanie płacić alimentów bez uszczerbku dla własnego utrzymania. W skrajnych przypadkach obowiązek taki może trwać przez wiele lat lub dekad po rozwodzie.
Przy alimentach zasądzonych z powodu niedostatku pięcioletni termin jest bezwzględny i nie ulega wydłużeniu. Sąd może jednak wyjątkowo przedłużyć ten termin ze względu na wyjątkowe okoliczności, choć takie rozstrzygnięcia są rzadkie i wymagają szczegółowego uzasadnienia sytuacji uprawnionego. Wyjątkowe okoliczności to np. poważna choroba, niepełnosprawność nabyta po rozwodzie lub inne niezawinione zdarzenie uniemożliwiające samodzielne utrzymanie. Sam upływ czasu i brak poprawy sytuacji materialnej bez przyczyny leżącej poza kontrolą uprawnionego nie stanowi podstawy do przedłużenia terminu.
Co powoduje wygaśnięcie prawa do alimentów od byłego małżonka
Zawarcie przez uprawnionego nowego małżeństwa jest jedyną przesłanką powodującą wygaśnięcie obowiązku alimentacyjnego z mocy samego prawa, bez konieczności orzeczenia sądu. Z chwilą uprawomocnienia wyroku orzekającego nowe małżeństwo uprawnionego obowiązek zobowiązanego wygasa definitywnie i nie może zostać przywrócony, nawet jeśli nowe małżeństwo zakończy się rozwodem. Jest to zasada bezwzględna, niezależna od sytuacji majątkowej uprawnionego po zawarciu nowego związku.
Śmierć zobowiązanego powoduje wygaśnięcie obowiązku alimentacyjnego, jednak w pewnych okolicznościach uprawniony do alimentów może dochodzić roszczeń od spadkobierców zobowiązanego w ramach długów spadkowych. Kwestia ta jest złożona i zależy od charakteru roszczenia alimentacyjnego: zaległe raty alimentów niezapłacone za życie zobowiązanego wchodzą w skład długów spadkowych, jednak bieżący obowiązek alimentacyjny co do zasady nie przechodzi na spadkobierców. Uprawniony powinien zgłosić swoje roszczenie w postępowaniu spadkowym i zasięgnąć porady prawnej co do możliwości dochodzenia zaległości.
Sąd może też orzec o wygaśnięciu lub zmianie obowiązku alimentacyjnego na wniosek zobowiązanego, jeśli wykaże on, że sytuacja uprawnionego uległa zmianie powodującej, że alimenty stały się nieuzasadnione lub rażąco wygórowane. Poprawa sytuacji materialnej uprawnionego, np. przez podjęcie dobrze płatnej pracy, odziedziczenie majątku lub zawarcie nowego związku faktycznego generującego wspólne oszczędności, może być podstawą do zmniejszenia alimentów lub ich uchylenia. Zobowiązany musi jednak złożyć pozew o zmianę orzeczenia i wykazać zmianę stosunków przed sądem, bo alimenty nie wygasają automatycznie z powodu poprawy sytuacji uprawnionego.
Jak dochodzić alimentów od byłego małżonka
Żądanie alimentów od byłego małżonka można zgłosić w toku sprawy o rozwód lub w odrębnym postępowaniu po uprawomocnieniu wyroku. Przy żądaniu zgłoszonym w sprawie o rozwód sąd orzeka o alimentach w wyroku kończącym postępowanie, co jest rozwiązaniem najwygodniejszym, bo eliminuje konieczność wszczynania kolejnego procesu. Jeśli roszczenie alimentacyjne nie zostało zgłoszone w sprawie o rozwód, uprawniony może dochodzić go w osobnym powództwie przed sądem rejonowym właściwym dla jego miejsca zamieszkania, a wniosek o zabezpieczenie roszczenia na czas trwania procesu pozwala uzyskać tymczasowe świadczenia już na etapie postępowania o ustalenie alimentów.
Najczęściej zadawane pytania
Czy żądanie alimentów od byłego małżonka przedawnia się?
Roszczenia o zasądzenie alimentów nie przedawniają się w rozumieniu przepisów o przedawnieniu, jednak prawo do żądania alimentów jest ograniczone czasowo przy braku orzeczenia o wyłącznej winie: uprawniony traci prawo do żądania alimentów po upływie pięciu lat od uprawomocnienia wyroku. Przy alimentach zasądzonych wyrokiem poszczególne zaległe raty alimentów przedawniają się po trzech latach od terminu wymagalności każdej z nich.
Czy można zrzec się alimentów od byłego małżonka z góry?
Zrzeczenie się prawa do alimentów z góry, przed powstaniem obowiązku alimentacyjnego, jest co do zasady nieważne jako sprzeczne z przepisami prawa. Umowa, w której małżonek zrzeka się prawa do alimentów przed rozwodem lub w toku procesu bez sądowego zatwierdzenia, nie wiąże go i może żądać alimentów mimo jej zawarcia. Ugoda mediacyjna lub sądowa regulująca kwestie alimentacyjne jest ważna i wiążąca po jej zatwierdzeniu przez sąd, jednak jej warunki muszą być zgodne z przepisami prawa materialnego.
Czy alimenty od byłego małżonka zmniejszają podstawę opodatkowania?
Alimenty wypłacane byłemu małżonkowi na podstawie wyroku sądowego lub ugody zatwierdzonej przez sąd podlegają odliczeniu od dochodu zobowiązanego, co zmniejsza jego podstawę opodatkowania. Uprawniony wykazuje otrzymane alimenty jako przychód podlegający opodatkowaniu, jednak przy alimentach zasądzonych na podstawie wyroku sądu polskiego obowiązują określone zwolnienia i limity. Szczegółowe zasady podatkowe powinny być skonsultowane z doradcą podatkowym, bo przepisy w tym zakresie były wielokrotnie zmieniane.
Co się stanie, gdy zobowiązany nie płaci zasądzonych alimentów?
Wyrok zasądzający alimenty jest tytułem egzekucyjnym i po opatrzeniu klauzulą wykonalności może stanowić podstawę egzekucji komorniczej z wynagrodzenia za pracę, rachunków bankowych i majątku zobowiązanego. Uchylanie się od płacenia alimentów jest przestępstwem zagrożonym karą grzywny lub pozbawienia wolności, jeśli zobowiązany przez dłuższy czas nie spełnia obowiązku mimo możliwości. Uprawniony może też złożyć wniosek do komornika o egzekucję zaległych rat i bieżących świadczeń równolegle, bez konieczności wszczynania nowych postępowań sądowych.
