Przejdź do treści 
Uchylanie się od płacenia alimentów jest jednym z nielicznych obowiązków majątkowych, których naruszenie może prowadzić nie tylko do egzekucji komorniczej, ale też do odpowiedzialności karnej. Osoby, których dzieci lub były małżonek nie otrzymują zasądzonych alimentów, mają do dyspozycji kilka skutecznych narzędzi prawnych pozwalających wyegzekwować należne świadczenia.
Kiedy niepłacenie alimentów jest przestępstwem
Przestępstwo niealimentacji opisuje art. 209 Kodeksu karnego, który penalizuje uchylanie się od obowiązku alimentacyjnego określonego wyrokiem, ugodą sądową lub inną umową, jeśli łączna suma zaległości wynosi co najmniej trzy świadczenia okresowe lub zaległość przekracza trzy miesiące. Warunkiem odpowiedzialności karnej jest umyślność, czyli świadome niewykonywanie obowiązku mimo posiadania realnej możliwości płacenia, a nie niemożność obiektywna wynikająca np. z ciężkiej choroby. Zagrożenie karą wynosi do jednego roku pozbawienia wolności w typowym przypadku, a do dwóch lat, gdy niepłacenie naraziło uprawnionego na niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. Postępowanie karne może być wszczęte na wniosek pokrzywdzonego, organu pomocy społecznej lub innego organu działającego na rzecz dziecka.
Sprawca może uniknąć kary lub liczyć na jej nadzwyczajne złagodzenie, jeśli spłaci wszystkie zaległości lub zacznie regularnie płacić alimenty przed uprawomocnieniem wyroku karnego. Ta regulacja jest celowym rozwiązaniem ustawodawcy, który daje dłużnikowi alimentacyjnemu szansę naprawienia szkody w zamian za uniknięcie kary, co w praktyce bywa skutecznym narzędziem nacisku na nierzetelnych zobowiązanych. Zawiadomienie o przestępstwie składa się w prokuraturze lub na policji, a postępowanie przygotowawcze może trwać od kilku miesięcy do roku.
Jak przebiega egzekucja komornicza zaległych alimentów
Podstawową drogą odzyskania zaległych alimentów jest egzekucja komornicza, którą wszczyna uprawniony po uzyskaniu tytułu wykonawczego, czyli wyroku lub ugody opatrzonej klauzulą wykonalności. Wniosek do komornika można złożyć osobiście w kancelarii komorniczej lub wysłać pocztą, wskazując komornikowi znane mu sposoby egzekucji oraz majchod zobowiązanego. Przy alimentach wierzyciel nie ponosi zaliczkowych kosztów egzekucji, bo są one pobierane bezpośrednio od dłużnika, co odróżnia egzekucję alimentacyjną od innych egzekucji, gdzie wierzyciel musi z góry wykładać zaliczkę na czynności komornika.
Komornik dysponuje szerokim wachlarzem narzędzi egzekucyjnych: zajęcie wynagrodzenia za pracę i świadczeń z ZUS, zajęcie rachunków bankowych, zajęcie wierzytelności wobec osób trzecich, zajęcie ruchomości i nieruchomości. Przy alimentach przepisy są korzystniejsze dla wierzyciela niż przy innych świadczeniach pieniężnych, bo kwota wolna od zajęcia z wynagrodzenia jest niższa, co oznacza, że komornik może zająć większą część pensji dłużnika. Konkretnie: przy egzekucji na zaspokojenie bieżących alimentów i zaległości alimentacyjnych może być zajęte do sześćdziesięciu procent wynagrodzenia netto, a nie tylko połowa jak przy innych zobowiązaniach.
Przy zobowiązanym ukrywającym dochody lub pracującym nieformalnie egzekucja z wynagrodzenia jest bezskuteczna i komornik sięga po inne składniki majątku. Zajęcie rachunków bankowych jest skuteczne, gdy dłużnik posiada konto i korzysta z systemu bankowego. Przy braku rachunku i przy pracy nierejestrowanej komornik może skierować egzekucję do ruchomości, jednak ich wartość często jest niewielka. W skrajnych przypadkach całkowita bezskuteczność egzekucji jest dokumentowana przez komornika w postanowieniu, które stanowi warunek dostępu do Funduszu Alimentacyjnego.
Jak Fundusz Alimentacyjny wspiera przy bezskutecznej egzekucji
Fundusz Alimentacyjny jest systemem pomocy państwa finansowanym z budżetu, który wypłaca świadczenia alimentacyjne, gdy egzekucja komornicza okazała się bezskuteczna przez dwa miesiące. Świadczenie z funduszu przysługuje na dziecko do osiemnastego roku życia, a przy kontynuowaniu nauki do dwudziestego piątego roku, oraz na dziecko z orzeczoną niepełnosprawnością bez ograniczenia wiekowego. Maksymalna kwota świadczenia wynosi pięćset złotych miesięcznie na dziecko lub kwotę zasądzonych alimentów, jeśli jest niższa. Wniosek o świadczenie składa się w gminie lub mieście właściwym dla miejsca zamieszkania uprawnionego, a organ ten jednocześnie przejmuje roszczenie alimentacyjne wobec dłużnika i sam próbuje wyegzekwować zaległości.
Jak odzyskać zaległe alimenty od dłużnika ukrywającego majątek
Gdy standardowa egzekucja komornicza jest bezskuteczna, wierzyciel ma prawo złożyć wniosek o wyjawienie majątku przez dłużnika przed sądem, co zobowiązuje go do złożenia przysięgą potwierdzonego wykazu składników majątkowych. Podanie nieprawdziwych informacji w tym wykazie jest przestępstwem, co dla niektórych dłużników stanowi wystarczający bodziec do ujawnienia faktycznych aktywów. Informacje o nieruchomościach dłużnika można też zweryfikować przez komornika w Centralnej Bazie Danych Ksiąg Wieczystych oraz w bazach ZUS i skarbowych, do których komornik ma dostęp z mocy prawa.
Przy dłużniku prowadzącym działalność gospodarczą lub posiadającym udziały w spółkach warto zlecić adwokatowi zbadanie, czy majątek nie został przeniesiony na inne osoby, by uniknąć egzekucji. Czynności prawne dłużnika dokonane z pokrzywdzeniem wierzyciela mogą być podważone na podstawie skargi pauliańskiej, co pozwala przeprowadzić egzekucję z majątku przeniesionego na osobę trzecią, jeśli ta wiedziała o zamiarze dłużnika. Procedura skargi pauliańskiej jest odrębnym postępowaniem sądowym, jednak bywa skuteczna przy dłużnikach, którzy z premedytacją przenosili majątek na bliskich lub powiązane podmioty.
Najczęściej zadawane pytania
Czy dłużnik alimentacyjny może wyjechać za granicę i uniknąć egzekucji?
Wyjazd dłużnika za granicę nie znosi obowiązku alimentacyjnego, jednak utrudnia egzekucję. Polska jest stroną konwencji i umów dwustronnych z wieloma krajami umożliwiających dochodzenie alimentów od dłużników przebywających za granicą, w tym za pośrednictwem Ministerstwa Sprawiedliwości działającego jako organ centralny. Przy dłużnikach mieszkających w krajach Unii Europejskiej stosuje się rozporządzenie unijne ułatwiające uznanie i wykonanie wyroku alimentacyjnego bez potrzeby wszczynania odrębnego postępowania w kraju pobytu dłużnika.
Czy zaległe alimenty przedawniają się?
Zaległe raty alimentacyjne objęte tytułem wykonawczym przedawniają się po trzech latach od daty wymagalności każdej z rat. Wierzyciel powinien regularnie składać wnioski egzekucyjne, bo każde złożenie wniosku przerywa bieg przedawnienia i powoduje, że termin biegnie od nowa. Zaniechanie egzekucji przez dłuższy czas może doprowadzić do sytuacji, w której najstarsze zaległości przedawnią się i nie będą mogły być dochodzone.
Czy uchylanie się od alimentów wpływa na kontakty z dzieckiem?
Prawo do kontaktów z dzieckiem jest niezależne od obowiązku alimentacyjnego i żaden z nich nie warunkuje drugiego. Rodzic sprawujący pieczę nie może legalnie blokować kontaktów drugiego rodzica z powodu niepłacenia alimentów, bo są to dwa odrębne stosunki prawne. Brak alimentów jest problemem egzekucyjnym i ewentualnie karnym, a kontakty podlegają osobnemu trybowi egzekucji przez sąd opiekuńczy.
Czy pracodawca może odmówić realizacji zajęcia komorniczego?
Pracodawca, który odmawia realizacji zajęcia komorniczego lub nie przekazuje zajętych kwot komornikowi, naraża się na karę grzywny do pięciu tysięcy złotych, a w skrajnych przypadkach na odpowiedzialność karną. Realizacja zajęcia jest obowiązkiem prawnym pracodawcy i nie może być uzależniona od zgody pracownika ani od oceny zasadności roszczenia alimentacyjnego przez pracodawcę.
