Jak sąd decyduje o władzy rodzicielskiej przy rozwodzie?

Orzeczenie rozwodu nie wygasza automatycznie władzy rodzicielskiej żadnego z rodziców. Zmienia się jednak sposób jej wykonywania, bo małżonkowie przestają zamieszkiwać razem i muszą uzgadniać decyzje dotyczące dziecka mimo rozstania.

Czym jest władza rodzicielska i co obejmuje?

Władza rodzicielska to ogół obowiązków i praw rodziców względem małoletniego dziecka, regulowany przez art. 93 i następne Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Obejmuje pieczę nad osobą dziecka, zarząd jego majątkiem i reprezentowanie go w stosunkach prawnych. Do spraw wymagających wspólnej decyzji obojga rodziców należą: wybór szkoły, leczenie operacyjne, wyrobienie paszportu i wyjazd za granicę. Władza rodzicielska przysługuje obojgu rodzicom od urodzenia dziecka i fakt złożenia lub wydania wyroku rozwodowego sam w sobie jej nie zmienia.

Jak sąd decyduje o władzy rodzicielskiej po rozwodzie?

Sąd kieruje się wyłącznie dobrem małoletniego dziecka, oceniając kompetencje wychowawcze każdego z rodziców, ich zaangażowanie w dotychczasowe wychowanie, sytuację mieszkaniową i gotowość do współpracy z drugim rodzicem. W sprawach budzących wątpliwości zasięga opinii Opiniodawczego Zespołu Sądowych Specjalistów (OZSS), który bada relacje dziecka z każdym z rodziców i wydaje zalecenia dotyczące opieki.

Sąd może utrzymać pełną władzę rodzicielską obojga rodziców, powierzyć wykonywanie władzy jednemu z rodziców ograniczając uprawnienia drugiego, lub w skrajnych przypadkach władzę zawiesić. Decyzja o miejscu stałego pobytu dziecka nie musi pokrywać się z zakresem władzy: oboje mogą dysponować pełną władzą, a dziecko mieszkać głównie z jednym z nich. Rodzice, którzy potrafią ze sobą współdziałać mimo rozstania, mają realną szansę na zachowanie pełnej władzy obojga nawet bez zawierania ugody przed sądem.

Złożenie wspólnego planu wychowawczego opisującego szczegółowo harmonogram kontaktów, zasady komunikacji i podział decyzji wychowawczych jest sygnałem dla sądu, że rodzice działają na rzecz dziecka, a nie wyłącznie we własnym interesie.

Czym jest opieka naprzemienna i kiedy sąd ją orzeka?

Opieka naprzemienna polega na tym, że dziecko przebywa naprzemiennie u każdego z rodziców przez zbliżone okresy, zazwyczaj tygodniowe lub dwutygodniowe. Wymaga zgody obojga rodziców lub przynajmniej gotowości do jej podjęcia, bliskości zamieszkania obu stron i braku intensywnego konfliktu wpływającego na stabilność dziecka. Przy małych dzieciach, szczególnie do trzeciego roku życia, sądy są ostrożniejsze w stosowaniu modelu naprzemiennego, uznając że stabilność miejsca pobytu jest w tym wieku priorytetem. Przy starszych dzieciach aktywnie wychowywanych przez oboje rodziców model naprzemienny może dobrze funkcjonować.

Kiedy sąd może ograniczyć lub pozbawić władzy rodzicielskiej?

Ograniczenie władzy następuje, gdy dobro dziecka jest zagrożone: sąd może zobowiązać rodziców do określonego postępowania, poddać wykonywanie władzy nadzorowi kuratora lub skierować dziecko do placówki wsparcia dziennego. Pozbawienie władzy jest środkiem ostatecznym, stosowanym gdy rodzic trwale nie interesuje się dzieckiem, nadużywa władzy lub jest trwale niezdolny do jej wykonywania z powodu uzależnienia albo stanu zdrowia. Orzeczenie ograniczające lub pozbawiające władzy nie zwalnia rodzica z obowiązku alimentacyjnego. Każde z rodziców może wnioskować o zmianę rozstrzygnięcia, jeśli zmienią się okoliczności faktyczne po wydaniu poprzedniego orzeczenia.

Jak ustalane są kontakty z dzieckiem?

Prawo do kontaktów przysługuje każdemu z rodziców niezależnie od zakresu władzy rodzicielskiej. Sąd reguluje je w wyroku, określając dni, godziny i formę spotkań, łącznie z kontaktami za pośrednictwem środków komunikacji elektronicznej. Utrudnianie kontaktów przez rodzica sprawującego codzienną opiekę jest naruszeniem prawa i może skutkować nałożeniem grzywny. Ugodowe ustalenie harmonogramu między rodzicami jest zawsze korzystniejsze niż rozstrzygnięcie sądowe, bo pozwala elastycznie dostosowywać zasady do zmieniających się okoliczności.

Kontakty można ograniczyć lub zakazać wyłącznie przez orzeczenie sądu i tylko wtedy, gdy zagrażają dobru dziecka lub jego zdrowiu. Samo przekonanie jednego z rodziców, że spotkania z byłym partnerem są szkodliwe, nie jest wystarczającą podstawą do jednostronnego ich wstrzymania.

Najczęściej zadawane pytania

Czy dziecko może samo zdecydować, z którym rodzicem chce mieszkać?

Sąd nie jest związany wolą dziecka, ale ma obowiązek wziąć ją pod uwagę stosownie do jego wieku i dojrzałości. Zdanie starszego dziecka, szczególnie powyżej trzynastego roku życia, ma większą wagę przy ustalaniu miejsca pobytu. Ostateczna decyzja należy jednak zawsze do sądu, który kieruje się dobrem dziecka.

Czy można zabrać dziecko za granicę bez zgody drugiego rodzica?

Wyjazd za granicę wymaga co do zasady zgody obojga rodziców posiadających pełną władzę rodzicielską. Zabranie dziecka bez zgody może stanowić przestępstwo uprowadzenia rodzicielskiego i skutkować postępowaniem na podstawie Konwencji haskiej z 1980 roku. Przed planowanym wyjazdem warto uregulować tę kwestię ugodą lub orzeczeniem.

Czy orzeczenie o władzy rodzicielskiej można zmienić po uprawomocnieniu wyroku?

Tak, każde z rodziców może w dowolnym czasie złożyć do sądu rejonowego wniosek o zmianę rozstrzygnięcia, jeśli zmieniły się istotne okoliczności faktyczne od czasu jego wydania. Może to być zarówno poprawa sytuacji jednego z rodziców, jak i pogarszające się warunki sprawowania opieki przez drugiego.